Yn 2013, symudodd Rhaglen Cymunedau Cryfach Cyngor Barnsley o ddarparu gwasanaethau traddodiadol i fodel partneriaeth gymunedol. Mae’n mynd ati i gynnwys cymunedau a sefydliadau’r gymdeithas sifil wrth ddylunio, darparu ac adolygu gwasanaethau trwy wneud penderfyniadau datganoledig.

Er mwyn targedu adnoddau yn y ffordd fwyaf cost-effeithiol i ateb anghenion lleol, cynyddodd y cyngor gyfranogiad cymunedol, gan symud o wneud pethau ar gyfer trigolion a grwpiau cymunedol i weithio gyda nhw.

Sefydlodd Cyngor Barnsley gynghreiriau ward, bob un gydag aelodau etholedig a chynrychiolwyr cymunedol, cyllideb ddatganoledig, a phwerau penderfynu. Roedd y cynghreiriau ward yn cynnwys trigolion a grwpiau lleol i lywio blaenoriaethau cyffredin lleol a dyraniad cyllidebau. Mae’r strategaethau maen nhw wedi’u cydgynllunio ar draws Barnsley wedi cynyddu’r ymrwymiad a’r cyfranogiad lleol. Cynhyrchwyd cynllun sbwriel a throseddau amgylcheddol ar gyfer 2024 i 2030 ar y cyd ag aelodau o’r gymuned a gwirfoddolwyr y mae eu profiadau wedi llywio’r strategaeth, gan feithrin perchnogaeth gyffredin.

Mae’r newid yma i weithio gyda’r gymuned leol yn golygu bod mwy o gymunedau yn cymryd rhan mewn penderfyniadau lleol, bod yna gynnydd yn yr oriau gwirfoddoli ac yn nifer y grwpiau lleol sy’n weithredol yn yr ardal. Mae’r pwerau i ddyrannu cyllidebau o fewn cynghreiriau ward wedi cefnogi ystod o brosiectau lleol, ac wedi grymuso cymunedau i ddod at ei gilydd, a theimlo’n unedig mewn ymdeimlad o falchder yn eu hardal. 

Mae’r effaith gymunedol yma wedi cyfrannu at gydnabyddiaeth genedlaethol i Gyngor Barnsley, gan ennill teitl Cyngor y Flwyddyn gan y Local Government Chronicle a gwobr Awdurdod Lleol y Flwyddyn gan y Municipal Journal yn 2023, yr unig gyngor i ennill y ddwy wobr yn yr un flwyddyn.

Mae AllChild yn elusen a grëwyd i harneisio adnoddau cymunedol i weithio gydag ysgolion, awdurdodau lleol, dyngarwyr, y llywodraeth a’r sector gwirfoddol a chymunedol i wella cyfleoedd bywyd i’r 20% o blant sy’n wynebu’r risg fwyaf o ganlyniadau gwael. Mae’r rhaglen yn becyn dwy flynedd dwys o gymorth wedi’i deilwra i gryfderau, anghenion a dyheadau unigryw pob plentyn.

O ran ei fodel cyllido, mae AllChild yn cael ei gefnogi drwy waith comisiynu sy’n seiliedig ar ganlyniadau, sy’n gweld buddsoddwyr cymdeithasol fel Better Society Capital yn sianelu arian trwy reolwyr cronfeydd i ddarparu cyfalaf gweithio i’r sefydliad. Mae’r comisiynydd, yn yr achos hwn llywodraeth leol, yn talu allan unwaith y bydd canlyniadau targed yn cael eu cyrraedd, megis gwell lles i blant. Mae’r model cyllido hwn yn lleihau’r risg ariannol i gyrff cyhoeddus, a thrwy hynny yn hybu buddsoddiadau mewn rhaglenni arloesol a hyblyg.

Y gwersi allweddol

Mae contractau sy’n seiliedig ar ganlyniadau yn rhoi hyblygrwydd a chynaliadwyedd i sefydliadau’r sector cymdeithasol, gan eu galluogi i greu partneriaethau â’r rhanddeiliaid gan gynnwys y sector cyhoeddus lleol, dyngarwyr a buddsoddwyr, wrth ddarparu gwasanaethau effeithiol sydd wedi’u teilwra.

Mae gan Gyngor Dinas Caergrawnt strategaeth wrth-dlodi ers 2014 a honno wedi’i chynllunio i fynd i’r afael â thlodi ac anghydraddoldeb. Dros y deng mlynedd diwethaf mae dull y cyngor wedi esblygu. Er mwyn mynd i’r afael ag achosion hirdymor dwfn tlodi, cydnabu’r cyngor fod angen iddyn nhw weithredu dull cyffredin sy’n cyfuno arweinyddiaeth gan y cyngor a chydweithio â chymunedau lleol ac ystod o bartneriaid lleol a rhanddeiliaid allweddol i godi eu heffaith ar y cyd i’r eithaf. Arweiniodd hyn at ddatblygu strategaeth Adeiladu Cyfoeth Cymunedol (CWB), a fabwysiadwyd yn 2024.

Nod dull CWB yw mynd i’r afael ag achosion tlodi trwy weithio’n gyfannol ar draws y sectorau tuag at weledigaeth a nod cyffredin gyda’r holl randdeiliaid; trwy gyfuno asedau, cyfrifoldebau statudol a rôl ymgynnull y cyngor â’r gwasanaethau, y dulliau a’r perthnasoedd y gall y sectorau cymunedol, gwirfoddol, busnes a chyhoeddus eu darparu.

Mae yna themâu allweddol sy’n sail i ddull CWB y Cyngor, gan gynnwys:

• sicrhau bod dull cyfannol ar y cyd o fynd i’r afael â thlodi bob amser yng nghanol rhaglenni a phrosiectau yn y dyfodol; gweithio ar draws sefydliadau a sectorau er mwyn creu atebion

• sut y gall y cyngor archwilio cyfleoedd i ddefnyddio’u harweinyddiaeth a’u hasedau i gynhyrchu cyfoeth yn ôl i’r gymuned, gan gynnwys gwerth cymdeithasol o gontractau a thrwy ddefnyddio adeiladau a thir y cyngor yn well

• gweithio gyda’r sector preifat lleol i gefnogi economi lleol cynaliadwy a chynhwysol

Un enghraifft o egwyddorion newydd strategaeth CWB yw prosiect Shaping Abbey. Mae Shaping Abbey yn dwyn ynghyd drigolion lleol, y gymdeithas sifil a phartneriaid o’r sector preifat, ochr yn ochr â buddsoddiad o £100 miliwn a gefnogir gan y cyngor a Llywodraeth y Deyrnas Unedig i ailddatblygu rhannau o Ward Abbey yng ngogledd-ddwyrain Caergrawnt. Yma, mae trigolion a grwpiau cymunedol wedi bod yn rhan annatod o lunio dyfodol Ward Abbey, ac wedi bod yn rhan o sgyrsiau Shaping Abbey, lle mae lleisiau cymunedol wedi bod yn ganolog i ddatblygiad yr ardal. Mae rhaglen gysylltiedig Focus on Abbey yn darparu cyllid ar gyfer prosiectau cymunedol lleol.

Y gwersi allweddol

Trwy eu strategaeth CWB, datblygodd Cyngor Dinas Caergrawnt ddull partneriaeth newydd gyda sefydliadau’r gymdeithas sifil leol, a rhanddeiliaid lleol ehangach, ar sail gweledigaeth gyffredin i fynd i’r afael â thlodi ledled y ddinas.

Mae strategaeth VCSE Cyngor Calderdale 2024-2029 yn cydnabod rôl hanfodol y sector Mentrau Gwirfoddol, Cymunedol a Chymdeithasol (VCSE) yn Calderdale. Mae’n gwerthfawrogi’r VCSE fel partner allweddol wrth gyflawni’r weledigaeth leol o fod yn lle mentrus, llawn cyfleoedd, lle gall pawb fyw bywyd ehangach.

Adeg ei chreu, roedd grwpiau’r VCSE yn wynebu llai o gyllid o’r sector cyhoeddus, costau cynyddol, a galw cynyddol am eu gwasanaethau. Roedd prinder staff, cyflog is, a llai o wirfoddolwyr yn ychwanegu at y pwysau. Un peth sy’n ganolog i’w datblygiad a’i gweithredu oedd cydnabyddiaeth Cyngor Calderdale o werth ac arbenigedd cynhenid y sector VCSE.

Mae’r strategaeth, sydd wedi’i chydgynhyrchu gyda chynrychiolwyr y VCSE, yn cydnabod natur amrywiol a chymhleth y sector VCSE a’i heffaith arwyddocaol ar drigolion a chymunedau Calderdale. Mae’n cydnabod cyfraniad y sector i’r gymdeithas yn ogystal â’r economi lleol. Nododd ymchwil iechyd a lles lleol yn 2023 fod cyfanswm gwerth y VCSE yn Calderdale oddeutu £549.5 miliwn. Mae’r ffigur yma yn cynnwys gwariant y sector, y gwerth a gynhyrchir gan wirfoddolwyr cyson, a gwerth a grëwyd i ddefnyddwyr gwasanaethau.

Mae Cyngor Calderdale wedi ymgorffori cydnabyddiaeth o rôl y VCSE mewn sawl strategaeth arall yn y fwrdeistref. Un enghraifft allweddol yw Strategaeth yr Economi Cynhwysol, sy’n gweld sector VCSE ffyniannus yn sylfaenol i gyflawni economi cynhwysol. Yn Calderdale, mae’r VCSE yn rhan allweddol o’r economi lleol, gan gyflogi dros 5,000 o bobl, a chefnogi 13,000 fel gwirfoddolwyr. Fel rhan o Strategaeth yr Economi Cynhwysol, bydd Calderdale yn ceisio archwilio mwy o lwybrau gyrfa i bobl ifanc yn y sector VCSE lleol, gan ddarparu mwy o gyfleoedd i bobl ifanc aros yn Calderdale, gyda mynediad at waith o ansawdd da.

Cafodd y Grŵp Gorchwyl a Gorffen Hygyrchedd Hedfan ei sefydlu ym mis Tachwedd 2024 dan gadeiryddiaeth y Farwnes Tanni Grey-Thompson, ac unodd y diwydiant, y rheoleiddiwr ac eiriolwyr defnyddwyr. Nod y grŵp, a hwylusir gan yr Adran Drafnidiaeth, oedd cyd-ddylunio gwelliannau ymarferol ar gyfer teithwyr awyr anabl a llai symudol.

Mae’r fenter yn pwysleisio cydweithredu cynhwysol, gan ymgysylltu â’r gymdeithas sifil, elusennau anabledd, ac unigolion sydd â phrofiad byw trwy fyrddau crwn, adborth uniongyrchol, ac ymholiadau manwl. Mae’r dull hwn yn cyfrannu’n uniongyrchol at ymrwymiad ym maniffesto Llafur i hybu hawliau pobl anabl ac at yr egwyddor o weithio gyda nhw, gan sicrhau bod eu barn a’u lleisiau wrth wraidd pob polisi a’r holl weithredu. Roedd y pwyslais ar newidiadau ymarferol a deialog barhaus gyda theithwyr anabl er mwyn sicrhau gwelliannau ystyrlon, cynaliadwy.

Mae’r dull cynhwysol yma wedi dylanwadu’n gadarnhaol ar gysylltiadau rhwng y llywodraeth a’r gymdeithas sifil. Mae mynd ati i gynnwys grwpiau ac unigolion sy’n eiriol dros anabledd wedi caniatáu proses gydweithredol a chynhwysol. Y nod yn hyn o beth yw meithrin ymddiriedaeth a chyd-ddealltwriaeth, lle mae pryderon dinasyddion anabl yn cael eu clywed.

Roedd y campau nodedig yn cynnwys sefydlu ymgysylltiad uniongyrchol ag unigolion anabl ac elusennau, meithrin dull polisi cydweithredol, a gosod cynsail ar gyfer cynnwys grwpiau ymylol yn ystyrlon mewn polisïau sy’n effeithio’n uniongyrchol arnyn nhw.

Pobl ifanc sydd wedi bod wrth y llyw o ran cydgynhyrchu Strategaeth Ieuenctid Genedlaethol newydd ers iddi gael ei chyhoeddi ym mis Tachwedd 2024 gan Ysgrifennydd Gwladol y DCMS fel rhan o genhadaeth y llywodraeth i wella cyfleoedd.

Fel cam cyntaf, i sicrhau y byddai lleisiau ieuenctid wrth wraidd y broses, penododd y llywodraeth 13 o bobl ifanc amrywiol i ffurfio Grŵp Cynghori Ieuenctid (YAG) a dod â phrofiad byw ar draws meysydd allweddol gan gynnwys eiriolaeth, atal trais, symudedd cymdeithasol ac iechyd meddwl. Eisteddodd Grŵp Cynghori Arbenigol o 14 o arbenigwyr o amrywiaeth o sectorau ochr yn ochr â’r YAG i ddod ag arbenigedd o sectorau perthnasol, gan roi mewnbwn a herio syniadau.

Ffurfiodd y DCMS bartneriaethau â chonsortiwm arbenigol – ymgynghoriaeth ymchwil farchnad Savanta, My Life My Say a’r Mudiad #iwill gyda gwaith cydlynu gan Volunteering Matters a UK Youth – i sefydlu ymgyrch ymgysylltu dan arweiniad ieuenctid i sicrhau bod pobl ifanc o bob rhan o’r wlad yn cael cyfle i ddweud eu dweud. Gweithiodd y consortiwm gyda deg Cydweithiwr Ieuenctid i sicrhau bod yr holl weithgareddau ymgyrchu yn cael eu dylunio a’u harwain gan bobl ifanc mewn gwirionedd. Defnyddiodd yr ymgyrch “Deliver You” ystod o ddulliau arloesol wedi’u targedu er mwyn sicrhau bod grwpiau sydd wedi’u tangynrychioli yn gallu lleisio’u barn. Sicrhaodd yr ymgyrch fewnwelediadau gan fwy nag 20,000 o bobl ifanc.

Mae ein hymagwedd wedi grymuso pobl ifanc i arwain newid wrth galon y broses o lunio polisïau ac yn eu bywydau eu hunain. Bydd eu profiadau byw, gan gynnwys eu pryderon a’u gobeithion ar gyfer y dyfodol, yn sail i uchelgais newydd i bobl ifanc yn y Strategaeth Ieuenctid Genedlaethol.

Mae Cynllunio Lle Medrwn Môn yn grymuso cymunedau Ynys Môn drwy gynghreiriau cymunedol i fynd ati i lunio gwasanaethau lleol. O’r blaen, roedd darpariaeth gwasanaethau traddodiadol o’r brig i lawr yn aml yn anwybyddu anghenion unigryw cymunedau. Roedd hyn yn creu rhwystr oedd yn atal dinasyddion rhag cyfranogi, gyda dinasyddion yn aml yn teimlo eu bod nhw heb gysylltiad â’r penderfyniadau oedd yn effeithio arnyn nhw. Cafodd cynllun Cynllunio Lle Medrwn Môn ei ddatblygu gyda Chyngor Sir Ynys Môn i helpu i ddod o hyd i ateb. Gyda chymorth cyllid gan Lywodraeth Cymru a thrwy ddefnyddio egwyddorion Cynllun Trydydd Sector Cymru, sefydlodd y rhaglen Gynghreiriau Cymunedol sy’n creu map o asedau cymunedol yn eu hardal, gan gynnwys cyfleusterau corfforol a’r sgiliau a’r profiadau lleol sydd ar gael. Bydden nhw’n gweithio wedyn gyda’r gwasanaethau statudol i ddatblygu gwasanaethau sydd wedi’u seilio ar asedau ac anghenion lleol.

Mae manteision Cynllunio Lle yn cynnwys cynnydd ym mhresenoldeb grwpiau cymunedol, defnyddio adeiladau cymunedol, a mwy o gyfleoedd i wirfoddoli. Mae Linc Cymunedol Môn, sef rhaglen presgripsiynu cymdeithasol i drigolion, wedi dod yn bwynt mynediad sengl ar gyfer gwasanaethau ymyrraeth ac atal cynnar i ddarparwyr statudol gan gynnwys y tîm iechyd meddwl cymunedol, darparwyr cymorth tai, meddygon teulu, a’r heddlu lleol. Erbyn hyn mae un o’r Cynghreiriau Cymunedol, sef Cynghrair Seiriol, yn Sefydliad Elusennol Corfforedig sy’n cyflogi ei staff ei hun, yn rhedeg ei drafnidiaeth gymunedol ei hun ac yn cynhyrchu ei arian ei hun ar gyfer prosiectau ar raddfa fach dan arweiniad y gymuned. Mae hyn wedi gwella perthnasoedd rhwng y llywodraeth a’r gymdeithas sifil trwy hwyluso mwy o ymddiriedaeth a diwylliant o gyfrifoldeb cyffredin. Mae’r gwasanaethau, wedi’u datganoli ac wedi’u cadw, wedi dod yn fwy perthnasol a hygyrch, gan adeiladu gwydnwch cymunedol cryfach trwy gyfranogiad gweithredol. Mae partneriaid y sector cyhoeddus yn dal yn ymrwymo i gynllunio cymunedol ystyrlon, gyda Chynllunio Lle bellach wedi’i ysgrifennu’n uniongyrchol i mewn i ddisgrifiadau swydd a dyletswyddau swyddogion gweithredol Cyngor Ynys Môn ynghyd ag ymrwymiad i sicrhau bod holl adrannau’r cyngor yn ymwybodol o’u cyfrifoldebau i gynnal y ffordd yma o weithio.